Hành trình từ kén tằm đến tấm lụa: những công đoạn thủ công ít người biết

Khi cầm một chiếc khăn lụa, ít ai nghĩ rằng sợi tơ trong tay mình từng là một phần của chiếc kén nhỏ bằng đốt ngón tay. Giữa hai điểm đó là một chuỗi công việc kéo dài nhiều tháng, qua tay người trồng dâu, người nuôi tằm, người ươm tơ, thợ dệt và thợ nhuộm. Ở nhiều làng nghề Việt, phần lớn những công đoạn ấy vẫn làm bằng tay, theo nhịp của mùa vụ và thời tiết.

Bài viết này kể lại hành trình ấy theo đúng thứ tự, không nhằm biến nó thành một câu chuyện cổ tích, mà để bạn hiểu điều gì làm nên giá trị của một tấm lụa thật.

Bắt đầu từ bãi dâu ven sông

Con tằm dâu chỉ ăn lá dâu. Vì vậy trước khi có tằm, phải có dâu. Những bãi dâu xanh mướt dọc các con sông lớn từng là hình ảnh quen thuộc ở đồng bằng Bắc Bộ, và ngày nay vẫn còn ở nhiều vùng Tây Nguyên, nơi nghề trồng dâu nuôi tằm phát triển mạnh.

Lá dâu cho tằm phải sạch, không dính thuốc trừ sâu, không ướt sương. Người nuôi thường hái lá vào buổi sáng khi đã ráo, hoặc chiều mát, rồi để lá hé khô trước khi rải. Tằm rất nhạy cảm: một nong lá có dư lượng hóa chất có thể làm cả lứa tằm bỏ ăn hoặc chết. Chất lượng tơ về sau phụ thuộc rất lớn vào chất lượng lá dâu ngay từ bước này.

Nuôi tằm: gần một tháng không rời mắt

Từ lúc trứng nở đến khi tằm chín và nhả tơ làm kén, thường mất khoảng ba đến bốn tuần. Trong thời gian đó, tằm trải qua bốn lần lột xác, người trong nghề gọi là các “tuổi” tằm. Mỗi lần chuẩn bị lột xác, tằm nằm im không ăn, dân gian gọi là tằm “ngủ”.

Tằm càng lớn càng ăn khỏe. Ở tuổi cuối, người nuôi phải rải lá nhiều lần trong ngày và đêm. Tiếng tằm ăn lá rào rào như mưa là âm thanh mà người làng nghề nào cũng nhớ. Nhiệt độ và độ ẩm trong phòng nuôi phải giữ ổn định, nong tằm phải được thay phân và lá thừa thường xuyên để tránh bệnh.

Khi tằm chín, thân trở nên trong và hơi ngả vàng, ngừng ăn và ngóc đầu tìm chỗ bám. Người nuôi bắt tằm lên né, những tấm khung tre hoặc giá có nhiều ô nhỏ, để tằm nhả tơ làm kén. Trong khoảng hai đến ba ngày, mỗi con tằm nhả ra một sợi tơ liền, quấn quanh mình hàng trăm nghìn vòng. Sợi tơ trên một kén có thể dài khoảng tám trăm mét đến hơn một nghìn mét.

Ươm tơ: gỡ một sợi dài cả nghìn mét

Ươm tơ là công đoạn đòi hỏi sự khéo tay và kinh nghiệm nhất. Kén được thả vào nồi nước nóng để làm mềm lớp keo sericin, thứ chất kết dính giữ các vòng tơ lại với nhau. Người thợ dùng một chiếc chổi nhỏ hoặc đôi đũa khuấy nhẹ trên mặt nước để tìm đầu mối sợi tơ của từng kén.

Một sợi tơ đơn từ một kén quá mảnh để dệt, nên người ươm gộp nhiều mối tơ từ nhiều kén lại thành một sợi. Số kén gộp quyết định độ to nhỏ của sợi. Khi một kén hết tơ, người thợ phải nhanh tay nối mối tơ của kén mới vào, sao cho sợi không bị đứt và giữ độ đều. Tay người ươm tơ lành nghề cảm nhận được sợi đang dày lên hay mỏng đi chỉ qua ngón tay.

Sợi tơ được kéo qua guồng quay và quấn thành từng cuộn. Phần tơ thô ở lớp ngoài cùng của kén, không ươm được thành sợi mảnh, được tận dụng để làm tơ đũi. Đó là loại sợi có những nốt tơ tự nhiên, tạo nên mặt vải mộc mạc đặc trưng của lụa tơ đũi.

Se sợi, mắc cửi và dệt trên khung

Sau khi ươm, tơ được phơi khô, tháo ra khỏi guồng và se lại. Se là xoắn nhẹ nhiều sợi với nhau để tăng độ bền, giúp sợi chịu được lực căng trên khung dệt. Mức độ xoắn ảnh hưởng tới cảm giác của vải: xoắn nhiều cho vải có độ nhám và độ rủ đặc biệt như lụa crepe, xoắn ít cho mặt vải trơn mịn.

Tiếp theo là mắc cửi, tức sắp xếp hàng nghìn sợi dọc song song, đúng thứ tự, căng đều trên khung. Đây là công đoạn tỉ mỉ, chỉ cần một sợi lệch là cả tấm vải có vệt lỗi. Sợi ngang được quấn vào thoi. Người thợ dệt đạp go để nâng hạ các nhóm sợi dọc, rồi luồn thoi qua lại để đan sợi ngang vào.

Tiếng khung cửi lách cách vang suốt ngày ở những làng dệt truyền thống. Tùy cách nâng hạ sợi dọc, người thợ tạo ra lụa trơn, lụa vân chéo, lụa satin hay lụa có hoa văn chìm. Với những tấm lụa dệt hoa văn phức tạp, một người thợ có thể chỉ dệt được vài chục phân mỗi ngày.

Máy dệt và khung dệt tay khác nhau ở đâu

Ngày nay nhiều cơ sở dùng máy dệt điện để đáp ứng số lượng lớn, và điều đó hoàn toàn hợp lý. Lụa dệt máy đều và giá dễ tiếp cận hơn. Lụa dệt tay thì có nhịp sợi hơi không đều, mặt vải có chiều sâu riêng, và mỗi tấm hầu như không lặp lại hoàn toàn tấm nào trước đó.

Chuội lụa: bước biến vải thô thành vải mềm

Tấm vải vừa dệt xong còn cứng và hơi ráp, do lớp keo sericin vẫn bám trên sợi. Công đoạn chuội là nấu vải trong nước có pha chất kiềm nhẹ để loại bỏ keo. Sau khi chuội, lụa mềm hẳn đi, trắng hơn và có ánh bóng đặc trưng. Khối lượng vải cũng giảm đáng kể vì phần keo đã được loại bỏ.

Chuội cần canh thời gian và nhiệt độ cẩn thận. Chuội chưa đủ thì vải còn cứng, chuội quá thì sợi yếu đi. Lụa tơ sống là loại không chuội hoặc chỉ chuội một phần, giữ lại độ đứng và độ nhám riêng, rất được ưa chuộng để may áo có phom dáng.

Nhuộm màu: từ lá cây, vỏ cây đến bùn đất

Lụa trắng sau chuội có thể nhuộm bằng thuốc nhuộm công nghiệp hoặc màu tự nhiên. Nhiều làng nghề và nghệ nhân Việt vẫn giữ cách nhuộm bằng nguyên liệu quanh mình: củ nâu cho sắc nâu đỏ, lá chàm cho xanh lam, vỏ cây và lá bàng cho các sắc vàng, xám, và cả kỹ thuật ngâm bùn để có những gam màu trầm.

Nhuộm tự nhiên thường phải lặp lại nhiều lần: nhuộm, phơi, rồi nhuộm tiếp, mỗi lần màu sâu thêm một chút. Kết quả là những sắc màu không rực như màu hóa học nhưng có chiều sâu và thay đổi nhẹ theo ánh sáng. Mỗi mẻ nhuộm đều hơi khác nhau, và người mua lụa nhuộm tự nhiên thường quý chính sự khác biệt ấy.

Vì sao lụa thủ công đáng giá

Nếu cộng lại, từ lúc hái lá dâu đầu tiên đến khi tấm lụa được nhuộm xong, là hàng tháng làm việc của nhiều người. Cần rất nhiều kén để có đủ tơ cho một tấm áo dài, và mỗi chiếc kén là kết quả của gần một tháng chăm sóc. Giá của lụa tơ tằm thật phản ánh khối công việc đó.

Laviera làm việc với các hộ nuôi tằm và xưởng dệt Việt, chọn những tấm lụa mà chúng tôi có thể kể được nguồn gốc. Khi khoác lên mình một chiếc khăn hay áo dài lụa, bạn đang mang theo cả tiếng tằm ăn lá, tiếng khung cửi lách cách và đôi tay kiên nhẫn của những người thợ ở làng nghề.